نمایش اجرای این برنامه در یوتیوب پارادیزو:
مراسم زار در بوشهر، که به نام “شیخ فرج” نیز شناخته میشود، یکی از آیینهای سنتی و باستانی جنوب ایران است که ریشه در فرهنگ آفریقایی دارد و با باورهای محلی و اسلامی آمیخته شده است. این مراسم، که به نوعی موسیقیدرمانی و آیین شفابخشی محسوب میشود، برای رهایی افراد از تأثیرات “باد زار” یا ارواح خبیثی که به باور مردم محلی باعث بیماریهای جسمی و روانی میشوند، برگزار میگردد. در ادامه به معرفی این مراسم در بوشهر میپردازیم:
تاریخچه و ریشه
مراسم زار در بوشهر، مانند دیگر مناطق جنوب ایران (هرمزگان، قشم، بلوچستان)، از طریق مهاجران و تاجران آفریقایی، بهویژه از مناطقی مثل زنگبار، سومالی و حبشه، به سواحل خلیج فارس راه یافته است. به دلیل عدم پیشرفت علم پزشکی در گذشته، مردم بیماریهای غیرقابل درمان را به موجودات ماورایی مانند “جن” یا “باد زار” نسبت میدادند و این آیین برای درمان این بیماریها شکل گرفت. واژهی “زار” به معنای خسته یا مریض است و به حالتی اشاره دارد که فرد به دلیل تسخیر توسط این بادها دچار آشفتگی یا بیماری میشود.
نحوه برگزاری مراسم زار در بوشهر
مراسم زار در بوشهر معمولاً در فضایی بسته، مانند خانهی بابازار یا مامازار (رهبران مراسم که خود تجربهی تسخیر و درمان زار را داشتهاند)، برگزار میشود. این مراسم در بوشهر با نام “شیخ فرج” شناخته میشود و تفاوتهای جزئی با مراسم زار در مناطق دیگر دارد. مراحل اصلی آن عبارتند از:
- تشخیص بیماری: اگر فردی دچار بیماریهایی مثل سردرد، دلدرد یا پریشانی روانی شود و درمانهای پزشکی و سنتی نتیجه ندهد، به نزد بابازار یا مامازار برده میشود. این افراد با تجربه و باور به ارتباط با ارواح، تشخیص میدهند که آیا فرد مبتلا به باد زار است یا خیر.
- آمادهسازی: بیمار یک هفته پیش از مراسم تحت نظر بابازار یا مامازار قرار میگیرد و با روغنها و داروهای خاص آماده میشود. در این مدت، بیمار از دیگران جدا نگه داشته میشود.
- اجرای مراسم:
- موسیقی و آواز: موسیقی نقش کلیدی در مراسم زار دارد. طبلها، دهلها و دمامهای خاص (اغلب با ریشههای آفریقایی) نواخته میشوند و آوازهای ویژهای خوانده میشود که هر باد زار موسیقی خاص خود را دارد. در بوشهر، این آوازها با ریتمهای محلی و گاه با تأثیرات اسلامی (مانند ذکر ائمه) همراه است.
- رقص و خلسه: بیمار و گاهی دیگر شرکتکنندگان (اهل هوا) با ریتم موسیقی حرکات غیرارادی انجام میدهند که به باور محلیان، نتیجهی تأثیر موسیقی و ارتباط با باد زار است. این حرکات به خروج باد از بدن کمک میکند.
- اعمال آیینی: شامل غسل دادن بیمار، دود دادن با بخور، رد کردن بیمار از زیر قرآن، و گاه قربانی کردن (مثل بز نر) است. بابازار یا مامازار با باد صحبت میکنند تا خواستهاش را برآورده کنند و او را آرام یا از بدن بیمار خارج کنند.
- رهن: اگر مراسم به تعویق بیفتد، شیء یا پولی بهعنوان “رهن” به بازوی بیمار بسته میشود تا باد تا زمان برگزاری مراسم آرام بماند.
شخصیتهای کلیدی
- بابازار و مامازار: رهبران مراسم که اغلب خود زمانی مبتلا به زار بودهاند و حالا توانایی کنترل و رام کردن بادها را دارند. در بوشهر، این افراد معمولاً از افراد مورد احترام جامعه هستند.
- اهل هوا: کسانی که قبلاً مبتلا به زار بوده و درمان شدهاند و در مراسم شرکت میکنند.
- فرس یا مرکب زار: فردی که مبتلا به باد زار است و مراسم برای درمان او برگزار میشود.
انواع باد زار
در بوشهر و دیگر مناطق جنوب، بادهای زار انواع مختلفی دارند، از جمله:
- زار: شایعترین نوع، که به جنهای خطرناک نسبت داده میشود.
- نوبان، مشایخ، جن، پری، دیو، غول و غیره. هر باد زبان و موسیقی خاص خود را دارد و بابازار یا مامازار از طریق آواز و گفتوگو نوع آن را تشخیص میدهند.
باورها و فرهنگ
- باور محلی: مردم بوشهر معتقدند باد زار از دریاها، بهویژه از سواحل آفریقا، میآید و افراد را تسخیر میکند. این بادها میتوانند مهربان یا خبیث باشند و بیماریهایی ایجاد کنند که با درمانهای معمول بهبود نمییابند.
- آمیختگی فرهنگی: مراسم زار در بوشهر با عناصر اسلامی (مانند ذکر ائمه یا نامهایی مثل شیخ عبدالقادر گیلانی) و باورهای محلی آمیخته شده و رنگوبوی خاص خود را گرفته است.
- موسیقیدرمانی: زار در بوشهر بهعنوان نوعی موسیقیدرمانی شناخته میشود که با خلسه و حرکات ریتمیک به تسکین روانی و جسمی بیمار کمک میکند.
وضعیت کنونی
امروزه مراسم زار در بوشهر بیشتر در روستاها و مناطق دورافتاده برگزار میشود و در شهرهای بزرگ کمتر رایج است. بااینحال، این آیین به دلیل جذابیت فرهنگی و موسیقاییاش، توجه گردشگران و هنرمندان تئاتر را جلب کرده و گاهی بهصورت نمادین برای بازدیدکنندگان اجرا میشود.
اهمیت فرهنگی
مراسم زار در بوشهر نهتنها یک آیین درمانی، بلکه بخشی از هویت فرهنگی جنوب ایران است. موسیقی و آوازهای آن، که ریشه در فرهنگ آفریقایی دارند، با فرهنگ بومی و اسلامی منطقه درآمیخته و بهعنوان میراثی ارزشمند شناخته میشود. این مراسم همچنین بهعنوان منبعی برای الهام هنرمندان تئاتر و فیلمسازان (مثل فیلم “باد جن” ناصر تقوایی) مورد توجه قرار گرفته است.
نکات جالب
- جهانشمولی: آیین زار مشابه مراسمهایی در کشورهای آفریقایی (مثل سومالی و حبشه) و عربی است و نشاندهندهی تبادل فرهنگی در منطقهی خلیج فارس است.
- کتاب و مستند: کتاب “اهل هوا” نوشتهی غلامحسین ساعدی از منابع مهم دربارهی این آیین است و اطلاعات جامعی دربارهی زار در بوشهر و دیگر مناطق ارائه میدهد.
- گردشگری: برای علاقهمندان به فرهنگ و آیینهای باستانی، شرکت در مراسم زار (بهصورت نمادین) در بوشهر میتواند تجربهای منحصربهفرد باشد. پیشنهاد میشود با راهنمایی بومیان و هماهنگی با برگزارکنندگان، در این مراسم شرکت کنید.
اگر سوال یا نیاز به جزئیات بیشتری دربارهی این مراسم، موسیقی آن، یا نحوهی شرکت در آن دارید، لطفاً بفرمایید تا دقیقتر راهنمایی کنم!
